ग्रामपंचायत ही गाव पातळीवरील स्थानिक स्वराज्य संस्था आहे, जी भारताच्या संविधानातील 73व्या घटनादुरुस्तीनुसार स्थापन केली जाते. महाराष्ट्रात ग्रामपंचायती गावांचा विकास, प्रशासन आणि लोकांच्या मूलभूत गरजा पूर्ण करण्यासाठी कार्यरत असतात. ही गावातील सर्वात लहान लोकशाही यंत्रणा आहे, जिथे गावकरी स्वतः निवडणुकीद्वारे आपले प्रतिनिधी निवडतात.

 ग्रामपंचायतीची रचना

1. सदस्यसंख्या 

   - गावाच्या लोकसंख्येनुसार ग्रामपंचायतीत 7 ते 17 सदस्य असतात.

   - यात सरपंच, उपसरपंच आणि इतर सदस्यांचा समावेश होतो.

   - सरपंच हा ग्रामपंचायतीचा प्रमुख असतो, तर उपसरपंच त्याला सहाय्य करतो.

2. निवडणूक प्रक्रिया

   - ग्रामपंचायत निवडणुका दर 5 वर्षांनी होतात.

   - गावातील 18 वर्षांवरील नागरिक मतदान करू शकतात.

ADVERTISEMENT

#Ad | स्पॉन्सर्ड

ही जाहिरात आहे | Sponsored by RightPost | IT Rules 2021 अनुपालन

SPONSORED

#Ad | स्पॉन्सर्ड

ही जाहिरात आहे | Sponsored by RightPost | IT Rules 2021 अनुपालन

   - सरपंच थेट जनतेतून किंवा सदस्यांमधून निवडला जाऊ शकतो (राज्य सरकारच्या नियमांनुसार).

3. आरक्षण

   - महिलांसाठी 50% जागा राखीव असतात.

   - अनुसूचित जाती (SC), अनुसूचित जमाती (ST) आणि इतर मागासवर्ग (OBC) यांच्यासाठी लोकसंख्येच्या प्रमाणात आरक्षण असते.

ग्रामपंचायतीची कार्ये

ग्रामपंचायतीला अनिवार्य आणि ऐच्छिक अशी दोन प्रकारची कार्ये असतात:

1. अनिवार्य कार्ये

   - पाणीपुरवठा: गावात पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था करणे.

   - स्वच्छता: गटारी, रस्ते आणि सार्वजनिक ठिकाणांची स्वच्छता.

   - रस्ते आणि वीज: गावातील रस्त्यांची दुरुस्ती आणि दिवाबत्तीची व्यवस्था.

   - शिक्षण: प्राथमिक शाळांचे व्यवस्थापन.

   - जन्म-मृत्यू नोंद: गावातील जन्म-मृत्यूची नोंद ठेवणे.

2. ऐच्छिक कार्ये:

   - वृक्षारोपण आणि पर्यावरण संरक्षण.

   - सांस्कृतिक आणि क्रीडा कार्यक्रमांचे आयोजन.

   - गावातील बाजारपेठांचे नियोजन.

   - छोटे उद्योग आणि रोजगार निर्मितीसाठी प्रयत्न.

ग्रामपंचायतीचा निधी

ग्रामपंचायत आपली कामे पार पाडण्यासाठी विविध स्रोतांमधून निधी मिळवते:

- कर: घरपट्टी, पाणीपट्टी, बाजारपट्टी इ.

- अनुदान: केंद्र आणि राज्य सरकारकडून मिळणारे अनुदान (उदा., 15व्या वित्त आयोगाचा निधी).

- स्वयंसेवी योगदान: गावकऱ्यांकडून मिळणारी मदत किंवा देणग्या.

- योजना: महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना (MGNREGA), स्वच्छ भारत अभियान इ. योजनांतून निधी.

महाराष्ट्रातील ग्रामपंचायतींची वैशिष्ट्ये

महाराष्ट्रात सुमारे 28,000 ग्रामपंचायती आहेत, आणि त्या स्थानिक स्वराज्याच्या मजबूत आधारस्तंभ मानल्या जातात. काही वैशिष्ट्ये:

- ई-ग्रामपंचायत: अनेक ग्रामपंचायती आता डिजिटल झाल्या आहेत. उदा., ऑनलाइन करसंकलन, जन्म-मृत्यू प्रमाणपत्रे.

- महिला सशक्तीकरण: 50% महिला आरक्षणामुळे अनेक महिला सरपंच आणि सदस्य म्हणून सक्रिय आहेत.

- पुरस्कार: स्वच्छता, विकास आणि पारदर्शक कारभारासाठी ग्रामपंचायतींना राज्य आणि राष्ट्रीय पातळीवर पुरस्कार मिळतात (उदा., निर्मल ग्राम पुरस्कार).

ग्रामसभेची भूमिका

- ग्रामसभा ही ग्रामपंचायतीच्या वरची सर्वोच्च संस्था आहे, ज्यामध्ये गावातील सर्व प्रौढ मतदार सहभागी होतात.

- ग्रामसभेत गावाच्या विकास योजनांची चर्चा, मंजुरी आणि देखरेख केली जाते.

- वर्षातून किमान 4 ग्रामसभा घेणे बंधनकारक आहे (2 ऑक्टोबर, 26 जानेवारी, 15 ऑगस्ट, 1 मे).

आव्हाने

- निधीची कमतरता: काही ग्रामपंचायतींना पुरेसा निधी मिळत नाही.

- जागरूकतेचा अभाव: गावकरी ग्रामसभेत कमी सहभाग घेतात.

- प्रशासकीय अडचणी: प्रशिक्षित कर्मचाऱ्यांची कमतरता आणि भ्रष्टाचाराच्या तक्रारी.

- राजकीय हस्तक्षेप: काहीवेळा स्थानिक नेते ग्रामपंचायतीच्या कामात अडथळा आणतात.

ग्रामपंचायतींचे महत्त्व

- लोकशाहीचा पाया: ग्रामपंचायती गावकऱ्यांना स्वतःचे प्रशासन चालवण्याची सं personally.

- विकासाचा केंद्रबिंदू: गावातील पायाभूत सुविधा, शिक्षण आणि आरोग्य सुधारण्यात महत्त्वाची भूमिका.

- सामाजिक समता: आरक्षणाद्वारे मागासवर्गीय आणि महिलांना नेतृत्वाची संधी.

महाराष्ट्रातील यशस्वी ग्रामपंचायतींची उदाहरणे

- हिवरे बाजार (जि. अहमदनगर): पाणलोट विकास आणि स्वच्छतेसाठी प्रसिद्ध.

- राळेगण सिद्धी (जि. अहमदनगर): अण्णा हजारे यांच्या नेतृत्वाखाली गावाने शाश्वत विकासाचे मॉडेल तयार केले.

- पाटोदा (जि. औरंगाबाद): डिजिटल गाव म्हणून ओळख.

तुम्ही कशी मदत करू शकता?

- तुमच्या गावातील ग्रामसभेत सहभाग घ्या आणि विकास योजनांवर चर्चा करा.

- स्वच्छता, वृक्षारोपण यांसारख्या उपक्रमांना पाठिंबा द्या.

- गावातील तरुणांनी ग्रामपंचायत निवडणुकीत भाग घेऊन बदल घडवावा.

न्यूज़ पेपर, टीवी व डिजिटल मीडिया वर बातमी व जाहिरात देण्यासाठी संपर्क करा. 9834985191. आपले हक्क आणि समस्यांच्या निराकरणासाठी आपल्या पंचक्रोशीतील मीडिया शी संपर्क करा, स्थानिक पातळीवर काम करणाऱ्या पत्रकारांना प्रोत्साहन द्या. तरच भ्रष्टाचार संपेल आणि भरभराटीचे दिवस येतील.

 ब्रेकिंग न्यूज, सरकारी व खासगी जॉब अपडेट, सरकारी योजना व इतर महत्त्वपूर्ण माहिती तुमच्या मित्र परिवारातील लोकांना मिळण्यासाठी आमचा 9834985191 हा नंबर तुमच्या गावातील व् इतर् WhatsApp गृपमध्ये ॲड करा.